Người bệnh có tiểu cầu thấp cần lưu ý đặc biệt khi dùng thuốc giảm đau

Trong quá trình điều trị, người bệnh thường phải đối mặt với cơn đau do bệnh lý ác tính hoặc tác dụng không mong muốn khác. Thuốc giảm đau là “phao cứu sinh” hiệu quả khi người bệnh gặp những cơn đau. Nhưng với người mắc các bệnh lý huyết học, vốn nhạy cảm với các vấn đề đông máu, giảm miễn dịch và nguy cơ gây độc tính trên các cơ quan của cơ thể, việc dùng thuốc giảm đau cần phải cẩn trọng để vừa tối ưu hoá lợi ích vừa giảm thiểu rủi ro. Việc dùng thuốc giảm đau đối với người có tiểu cầu thấp cũng cần lưu ý đặc biệt.

Tuân thủ thang đánh giá của WHO khi sử dụng thuốc giảm đau

Đau là triệu chứng thường gặp ở người bệnh nói chung. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần tuân thủ theo thang bậc của WHO.

Hầu hết các hiệp hội huyết học Châu Âu đều sử dụng và khuyến nghị áp dụng thang giảm đau ba bậc của WHO – được điều chỉnh cho bệnh nhân huyết học, cụ thể ở bảng sau:

Chú thích:

– Thang VAS (Visual Analog Scale): là thang điểm dùng để đánh giá mức độ đau chủ quan của người bệnh, dựa trên cảm nhận cá nhân tại thời điểm đánh giá (người bệnh tự ước lượng mức độ đau của mình và đánh dấu một điểm trên một đường thẳng liên tục). Là công cụ đơn giản, trực quan, giúp lượng hoá cảm giác đau của người bệnh trên thang điểm liên tục từ không đau đến đau tối đa.

– Thang NRS (Numerical Rating Scale): thang đánh giá mức độ đau bằng con số (từ 0 đến 10), dựa trên cảm nhận chủ quan của người bệnh.

– Nhóm NSAIDs là nhóm thuốc giúp giảm đau và viêm (như đau đầu, đau răng, đau khớp,….) bằng cách ức chế các chất gây viêm trong cơ thể, nhưng không phải là thuốc corticoid.

– Nhóm opioid là nhóm thuốc giảm đau mạnh dùng cho trường hợp đau nặng (như đau ung thư, sau phẫu thuật, ….), giúp “chặn” tín hiệu đau truyền lên não. Có nguy cơ gây lệ thuộc thuốc (gây nghiện) nếu dùng không đúng.

Người bệnh có tiểu cầu thấp tuyệt đối không tự ý uống thuốc giảm đau nhóm NSAIDs

Tiểu cầu là một tế bào máu đóng vai trò quan trọng trong việc cầm máu. Tế bào tiểu cầu giúp đông máu khi cơ thể có vết thương, ngăn cản sự chảy máu. Chỉ số tiểu cầu bình thường từ 150 – 450 G/l, nếu tiểu cầu dưới 100 G/l được gọi là giảm tiểu cầu.

Nhóm thuốc NSAIDs nên tránh tuyệt đối ở bệnh nhân huyết học bị giảm tiểu cầu (<100 G/l, đặc biệt là 50 G/l). Paracetamol là lựa chọn thay thế an toàn nhất, có thể phối hợp opioid nếu cần kiểm soát đau mạnh hơn. Do các nguyên nhân sau:

• Ảnh hưởng đến chức năng tiểu cầu:

NSAIDs ức chế men COX (Cyclo-oxygenase là enzym trong cơ thể giúp tạo ra các chất gây viêm, đau và sốt; nó giống như “công tắc” bật quá trình viêm và đau trong cơ thể), làm giảm tổng hợp thromboxan A2 (chất cần thiết cho kết tập tiểu cầu). Do đó, nếu sử dụng thuốc nhóm NSAIDs sẽ làm tiểu cầu hoạt động kém, dẫn đến tăng nguy cơ chảy máu.

• Tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hoá:

NSAIDs gây ức chế prostaglandin (chất bảo vệ niêm mạc dạ dày), vì vậy gây viêm, loét và chảy máu đường tiêu hoá. Ở bệnh nhân giảm tiểu cầu, nguy cơ xuất huyết tiêu hoá nặng tăng cao gấp nhiều lần.

• Làm suy thận nặng thêm:

Nhiều bệnh nhân huyết học (đặc biệt sau hoá trị dùng amphotericin B, cisplatin hoặc bệnh nhân đa u tuỷ xương) vốn đã có nguy cơ tổn thương thận. Nhóm NSAIDs có thể gây giảm tưới máu đến thận dẫn đến nặng thêm bệnh thận.

Vì vậy, người bệnh có tiểu cầu thấp (đặc biệt dưới 50 G/l) tuyệt đối KHÔNG tự ý uống các thuốc giảm đau nhóm NSAIDs (như Ibuprofen, Diclofenac, Aspirin…).

Nguyên tắc chung khi giảm đau cho bệnh nhân huyết học

1. Đánh giá đau định kỳ bằng thang VAS hoặc NRS.

2. Ưu tiên Paracetamol, hạn chế NSAIDs nếu giảm tiểu cầu.

3. Cá thể hóa liều opioid, theo dõi chức năng gan thận.

4. Phối hợp thuốc hỗ trợ (gabapentin, corticoid, chống trầm cảm).

5. Kết hợp chăm sóc giảm nhẹ, vật lý trị liệu, hỗ trợ tâm lý.

Kiểm soát đau là một phần quan trọng trong chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân huyết học. Lựa chọn thuốc giảm đau cần dựa trên mức độ đau, tình trạng huyết học và chức năng gan thận. Việc phối hợp đa phương thức bao gồm thuốc, hỗ trợ tâm lý, vật lý trị liệu và chăm sóc giảm nhẹ sẽ giúp nâng cao chất lượng sống và hiệu quả điều trị cho người bệnh. Người bệnh cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ và hỏi ý kiến bác sĩ/dược sĩ trước khi uống bất kỳ viên thuốc giảm đau nào.

Bộ phận Dược lâm sàng – Khoa Dược

Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương